สารช่วยติดสีและแทนนิน

สารช่วยติดสีและแทนนิน  

         ในกระบวนการทำผ้ามัดย้อมสีธรรมชาติ   นอกจากการสกัดสีจากส่วนประกอบของพืชแล้ว  ยังต้องมีสารช่วยติดสีและแทนนินเป็นองค์ประกอบสำคัญ ซึ่งจะช่วยให้สีย้อมผ้าติดเส้นใยผ้าได้สีเข้มและติดแน่นทนนาน  อีกทั้งช่วยทำให้สีในเส้นใยทำปฏิกิริยาต่ออากาศได้ดี  มีผลทำให้สีสดขึ้นหลังจากซักตากหลายครั้ง  

         ผู้เขียนสังเกตเห็นว่า  เมื่อทำเสื้อมัดย้อมสีธรรมชาติเสร็จ  และนำเสื้อมาใช้ แล้วซัก พอหลาย ๆ ครั้งเข้า   เสื้อมัดย้อมสีธรรมชาติมีสีที่เข้มมากขึ้นกว่าตอนย้อมเสร็จใหม่ ๆ มาก

คำว่า สารช่วยติดสี กับ แทนนิน  เป็นสารกระตุ้นให้เกิดสีบนเส้นใย  เรามาดูกันนะจ๊ะว่ามันคืออะไรกันแน่  

สารช่วยติดสี  (mordant อ่านว่า มอร์แดนท์)  เป็นตัวช่วยเพิ่มการติดสีในเส้นใย  ในสมัยโบราณจะใช้การเติมมูลสัตว์หรือปัสสาวะลงในถังย้อม  ส่วนปัจจุบันสารช่วยติดสีใช้เป็นเกลือของโลหะจำพวกอะลูมิเนียม  เหล็ก  ดีบุก  หรือโครเมียม  สิ่งเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นตัวเชื่อมทางเคมีระหว่างโมเลกุลของสีและเส้นใย   ทั้งนี้จะมีผลต่อสีที่ได้จากการย้อม   ทำให้สีติดแน่นทนทานยิ่งขึ้น

         แทนนิน (tannin  อ่านว่า  แทนนิน)  เป็นสารที่มีรสขมและฝาดในพืช   เป็นของเหลว  ขับออกจากเปลือกลำต้นและส่วนอื่น ๆ ของพืช  โดยเฉพาะใบ  ผล  และปุ่มปม  ใช้ย้อมแห  อวน  เชือก  และใบเรือ  ทำให้ทนต่อการใช้งานที่สัมผัสน้ำเค็ม   นอกจากนั้นยังใช้ผลิตกาว   สีย้อม  และช่วยให้สีที่สกัดจากธรรมชาติติดเส้นใยแน่นทนนาน  

         สารช่วยติดสีมีค่าความเป็นกรด เป็นด่าง ต่างกัน (คือค่า pH ต่างกันนั่นเองจ๊ะ)  ซึ่งมีผลต่อการกระตุ้นให้เกิดสีในสารสีของพืช  พืชแต่ละชนิดมีค่า pH ต่างกันแน่นอน  รวมทั้งวิธีการสกัดที่แตกต่างกันก็ส่งผลให้ค่า pH ต่างกันอีกด้วย   และค่า pH นี่เองที่ทำให้ความเข้มของสีต่างกัน ความคงทนของสีก็ต่างกัน    อย่างไรก็ตาม  การนำประโยชน์จากความแตกต่างเหล่านี้มาผสมกัน เช่น  นำสารสีจากพืชชนิดหนึ่งผสมแทนนินจากพืชอีกชนิดหนึ่งและหรือผสมกับมอแดนท์อีกชนิดหนึ่งที่เข้ากันได้  ก็จะทำให้เกิดเฉดสี และค่าน้ำหนักเข้มอ่อนของสีสวยงามได้ไม่น้อยเลยทีเดียว   เห็นมั๊ยล่ะ  แค่คิดก็สนุกแล้ว  ถ้าได้ลองหาพืชมาสกัดสีล่ะก็  สนุกกว่าที่คิดเยอะเลยล่ะจ๊ะ

         ตัวอย่างการย้อมผ้าโบราณ เช่น  การย้อมด้วยผลมะเกลือ  คนแต่ก่อนต้องย้อมถึง 100 ครั้ง กว่าผ้าจะเป็นสีดำสนิท และติดแน่นทนนาน  ซึ่งเป็นกระบวนการที่ต้องใช้ความใจเย็น อดทน  อย่างมากกว่าจะได้ผ้าที่มีคุณภาพ  คนปัจจุบันคงไม่มีเวลามาทำแบบนี้แน่ ๆ ดังนั้น การย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติแบบนี้จึงไม่มีใครทำ 

 ผลมะเกลืออินเดียตะวันออก  ถ่ายภาพโดย Sarangib   ภาพจาก pixabay 

แล้วพบกันในบทความต่อไปนะจ๊ะ

TO BE CONTINUE